İran’ın Demografisi, Toplumsal Olayların Milliyetçilik Eksenli Sosyolojik Kökenleri

Avrasya Stratejik Araştırmalar Merkezi – Dış Politika ve Güvenlik Uzmanı – Mehmet Uslu – 14 Ocak 2026

İran, tarihsel derinliği ve kültürel çeşitliliği ile Ortadoğu’nun en karmaşık demografik yapılarına sahip ülkelerinden biridir. Günümüzde yaşanan ve rejim karşıtı bir nitelik kazanan protestolar, sadece ekonomik krizlerin bir yansıması değil, aynı zamanda yüzyıllardır süregelen “devlet kimliği inşası” ile “toplumsal gerçeklik” arasındaki uyuşmazlığın dışa vurumudur.

1. İran’ın Demografik ve Etnik Yapısı

İran, homojen bir ulus devlet olmaktan ziyade, çok etnikli ve çok dilli bir imparatorluk bakiyesi görünümündedir. Ülke nüfusu (2025 itibarıyla yaklaşık 86 milyon) Farsların çoğunlukta olduğu ancak Türk, Kürt, Lur, Arap, Beluç ve Türkmen gibi unsurların da belirleyici olduğu bir mozaikten oluşmaktadır.

• Etnik Dağılım: Kesin veriler tartışmalı olmakla birlikte, Farslar nüfusun yaklaşık %61-65’ini oluştururken, Azerbaycan Türkleri %16 ile en büyük ikinci etnik gruptur. Diğer gruplar arasında Kürtler (%7-10), Lurlar (%6), Araplar (%2), Beluçlar (%2) ve Türkmenler (%2) yer almaktadır. Bazı kaynaklar, İran’daki Türk nüfusunun (Azeriler, Kaşkaylar, Türkmenler vb.) 30 ila 40 milyon arasında olduğunu öne sürmektedir.
• Dil ve Din: Anayasaya göre resmi dil Farsça olsa da ülkede 75 yerli dil konuşulmaktadır ve ilkokul kademesinin üzerindeki öğrencilerin %70’inin Farsça dışında bir dil daha konuştuğu belirtilmektedir. Dini açıdan nüfusun %90-95’i Şii Müslüman, %5-10’u Sünni Müslümandır (Sünniler çoğunlukla Kürt, Türkmen ve Beluçlardan oluşur). Hristiyan, Yahudi ve Zerdüştler ise tanınmış azınlıklardır.

2. Devlet Kimliğinin İnşası ve Milliyetçilik

İran’daki toplumsal huzursuzlukların temelinde, devletin inşa ettiği “üst kimlik” ile toplumun sosyolojik yapısı arasındaki doku uyuşmazlığı yatmaktadır.

• Pehlevi Dönemi (Seküler-Pers Milliyetçiliği): Rıza Şah ve oğlu Muhammed Rıza Şah döneminde, devlet kimliği “tek dil, tek millet” anlayışı üzerine kurulmuştur. Bu dönemde İranlılık, İslam öncesi Pers medeniyeti ve Aryan ırkı miti üzerinden tanımlanmış; Türkçe ve Kürtçe gibi yerel diller yasaklanarak Farslaştırma politikaları uygulanmıştır. Bu durum, Fars olmayan unsurlarda (özellikle Türkler ve Kürtler) modern milliyetçi bilincin uyanmasına neden olmuştur.
• İslam Cumhuriyeti Dönemi (Şii-İslamcı Milliyetçilik): 1979 Devrimi ile devlet kimliği, Pers etnisitesi ve Şii İslam’ın bir sentezi (“Kiros’un torunları, Muhammed’in çocukları”) üzerine yeniden kurgulanmıştır,. Ancak bu yeni kimlik inşası da seküler kesimleri, Sünni azınlıkları ve etnik talepleri olan grupları dışlamıştır. Rejim, Fars dilini ve Şii mezhebini merkeze alarak diğer kimlikleri “öteki”leştirmiştir.

3. 2025-2026 Protestolarının Sosyolojik ve Ekonomik Kökenleri

2025 yılının sonlarında başlayıp 2026 başlarına sarkan protesto dalgası, İran tarihindeki en kritik kırılma noktalarından biri olarak değerlendirilmektedir. Bu olayları tetikleyen unsurlar çok katmanlıdır:

A. Ekonomik Çöküş ve “Pazar-Üniversite” İttifakı Protestoların fitilini ateşleyen ana unsur, İran Riyali’nin dolar karşısında tarihi değer kaybı (Doların 140.000 Tümen’i aşması) ve %40-50 bandındaki enflasyondur. Ancak bu protestoları önceki (2017, 2019) ayaklanmalardan ayıran özellik, rejimin geleneksel destekçisi olan “Bazar” (esnaf) sınıfının grevlerle sürece katılması ve öğrenci hareketleriyle (üniversiteler) birleşmesidir,. Bu ittifak, 1979 Devrimi’ni başarıya ulaştıran sosyolojik mekaniği hatırlatmaktadır.

B. “Kadın, Yaşam, Özgürlük” Hareketinin Mirası 2022’de Mahsa Emini’nin ölümüyle başlayan süreç, toplumsal hafızada canlılığını korumaktadır. Zorunlu başörtüsü ve yaşam tarzına müdahale, rejimin meşruiyet krizini derinleştirmiştir. Güncel protestolarda “Ne zorunlu başörtüsü ne tokat; özgürlük ve eşitlik” sloganlarının atılması, ekonomik taleplerin özgürlük talepleriyle bütünleştiğini göstermektedir.

C. Etnik Milliyetçiliğin Yükselişi Merkezi otoritenin zayıflaması, çevredeki etnik milliyetçilikleri tetiklemiştir:

• Azerbaycan Türkleri: 2. Karabağ Savaşı sonrasında millî bilinçleri güçlenen İran Türkleri, “Özgürlük, Adalet, Millî Hükümet” sloganlarıyla protestolarda aktif rol oynamaktadır. Tebriz gibi Türk yoğunluklu şehirler, rejime karşı direnişin merkezlerinden biri haline gelmiştir.
• Kürtler ve Beluçlar: Sünni nüfusun yoğun olduğu Kürdistan ve Sistan-Belucistan bölgeleri, hem mezhepsel hem de etnik ayrımcılığa karşı en sert direnişin sergilendiği, silahlı çatışma riskinin yüksek olduğu alanlardır

4. Sonuç: Varoluşsal Bir Kriz

İran’ın mevcut durumu, “yönetilebilirlik krizi” olarak tanımlanabilir. Rejim; içeride ekonomik iflas ve meşruiyet kaybı, dışarıda ise İsrail ve ABD ile yaşanan gerilimler (savaş tehdidi) arasında sıkışmıştır Protestoların “Diktatöre ölüm” ve “Hedef tüm rejimdir” gibi radikal sloganlara evirilmesi, toplumun artık “reform” değil, “yapısal değişim” talep ettiğini göstermektedir

İran toplumu, devletin dayattığı ideolojik kalıpları zorlamakta; Fars merkezli Şii devlet kimliği, ülkenin çok kültürlü demografik gerçekliği ve sekülerleşen genç nüfusu karşısında sürdürülemez hale gelmektedir. Cumhurbaşkanı Pezeşkiyan’ın “yumuşak” yaklaşımı ve diyalog çabaları ise, birikmiş öfke ve yapısal sorunlar karşısında yetersiz kalmaktadır. Yaşanan sokak olaylarının paydaşlarının içerisinde İsrail – ABD ve diğer müttefiklerinin koordinasyonlu istihbari faaliyletleri, ekonomik askeri ambargolar ve siyasi baskıların kombinasyonu tüm bu kaotik İran tablosunu oluşturmaktadır.

Kaynakça

1. Doğu Anadolu Kalkınma Ajansı. “Etnik Gruplar ve Diller”. (Erişim: Metin İçi).
2. Elhan, N. (2016). “Gelenek ve Modernite Arasında İran’da Milliyetçilik: Ulus Devlet, Ulus İnşası ve İranlılık”. Contemporary Muslim Thought. (Erişim: Metin İçi).
3. Kaval, F. & İzol, R. (2024). “İran’daki Toplumsal Hareketlerde Devlet Kimliğinin Rolü”. Akademik Hassasiyetler. (Erişim: Metin İçi).
4. İNSAMER. “Ülke Profili: İran”. (Erişim: Metin İçi,).
5. Vikipedi. “İran demografisi”. (Erişim: Metin İçi,).
6. Caner, M. (2026). “İran’da yeni protesto dalgası: Siyasi sonuçları neler olacak?”. Anadolu Ajansı Analiz. (Erişim: Metin İçi).
7. Dağlı, Z. (2026). “İran’da Yoksulluk Krizi”. Dayanışma Datça. (Erişim: Metin İçi,).
8. Keskin, A. (2026). “İran’daki Protestoların Yeni Safhası”. Ayrım. (Erişim: Metin İçi).
9. Toprak, E. G. (2026). “İran’ın 2025 Bilançosu ve 2026’ya Kırılgan Bir Geçiş”. İRAM Center. (Erişim: Metin İçi,).
10. Şahin, A. (2025). “İran’ın Görünmeyen Yüzü: İran Türklerinin Tarihi Kültürel Kimliği ve Günümüzdeki Durumu”. Türkiye Araştırmaları Vakfı. (Erişim: Metin İçi).